Güç ilişkileri ve toplumsal düzen üzerine düşünmeye başladığımda, iletişimin yalnızca sözlerin aktarımı olmadığını; iktidarın dolaşımını, sınırlarını ve görünmez mimarisini kuran bir pratik olduğunu fark ediyorum. Bir talimatın tonu, bir belgenin dili ya da bir kurumun sessizliği… Hepsi, siyasetin gündelik hayatta nasıl işlediğine dair ipuçları taşır. Bu yazıda, “Aşağıdakilerden hangisi biçimsel iletişim türlerinden biridir?” sorusunu basit bir test maddesi olmaktan çıkarıp, iktidar, kurumlar, ideolojiler, yurttaşlık ve demokrasi bağlamında ele alıyorum. Yanıtı baştan fısıldayayım: resmi yazışma, biçimsel iletişimin en görünür ve etkili türlerinden biridir. Ama asıl mesele, bunun neyi mümkün kıldığı ve neyi dışarıda bıraktığıdır.
Biçimsel İletişim Nedir ve Neden Siyasaldır?
Biçimsel iletişim; belirli kurallara, hiyerarşilere ve prosedürlere bağlı olarak yürütülen, kurumsal ve resmî kanalları kullanan iletişim biçimlerini kapsar. Resmi yazışmalar, genelgeler, yönetmelikler, tüzükler, kanun metinleri ve protokoller bu evrenin parçalarıdır. Bu tür iletişimler, kişisel niyetlerden ziyade kurumsal iradeyi temsil eder; muhataplarını da birey olmaktan çok “görevli”, “vatandaş” ya da “kurum” olarak konumlandırır.
Siyasal açıdan bakıldığında biçimsel iletişim, iktidarın kendini görünür kıldığı bir sahnedir. Dilin nötr olduğu iddiası, çoğu zaman ideolojik bir örtüdür. Hangi kelimelerin seçildiği, hangi başlıkların atıldığı ve hangi suskunlukların korunduğu, meşruiyet üretiminin parçasıdır. Devletin dili, kendini rasyonel, kaçınılmaz ve teknik olarak sunarken; bu sunum, yurttaşın itiraz kapasitesini daraltabilir.
Resmi Yazışma: İktidarın Sessiz Ama Etkili Aracı
Resmi yazışma, biçimsel iletişim türleri arasında en yaygın olanıdır. Bir bakanlık yazısı, belediyeden gelen bir tebligat ya da üniversite senatosunun kararı… Hepsi, belirli bir formatı izler: tarih, sayı, konu, muhatap, gereği/bilgisi, imza. Bu şema tesadüfi değildir; iktidarın düzenli, denetlenebilir ve süreklilik iddiasını yansıtır.
Karşılaştırmalı bir örnek düşünelim. Kuzey Avrupa ülkelerinde resmi yazışmalar, sade bir dille ve erişilebilirlik vurgusuyla hazırlanır. Amaç, yurttaşın metni anlaması ve sürece dahil olabilmesidir. Buna karşılık, pek çok ülkede karmaşık ve kapalı bir dil tercih edilir; bu da katılım ihtimalini zayıflatır. Resmi yazışma, bu haliyle, demokratikleşmenin ya da bürokratik tahakkümün aracı olabilir.
Biçimsel Dil ve İdeoloji
İdeoloji yalnızca sloganlarda ya da seçim manifestolarında değildir; biçimsel metinlerin gramerinde de yaşar. “Uygun görülmüştür”, “gereği yapılacaktır”, “münasip addedilmiştir” gibi ifadeler, kararın kaynağını belirsizleştirir. Kim uygun gördü? Kimin gereği? Bu belirsizlik, sorumluluğu dağıtırken otoriteyi merkezileştirir.
Bu noktada kendime sormadan edemiyorum: Biçimsel iletişimin dili gerçekten tarafsız mı, yoksa tarafsızlık iddiası başlı başına ideolojik bir konfor mu sağlıyor?
Kurumlar, Yurttaşlık ve Demokratik Dolaşım
Kurumlar, biçimsel iletişim olmadan işleyemez. Ama bu iletişim, yurttaşlığı nasıl tanımlar? Bir yurttaş, resmi yazışmalarla muhatap olduğunda, genellikle pasif bir alıcıdır. Oysa demokrasinin ruhu, karşılıklılık ve katılım üzerine kuruludur. Biçimsel iletişim tek yönlü kaldığında, yurttaşlık da daralır.
Güncel bir siyasal olay üzerinden düşünelim. Pandemi döneminde yayımlanan genelgeler, hızlı karar alma ihtiyacını yansıttı. Ancak birçok ülkede bu metinler, parlamento tartışmalarını baypas etti. Sonuç: Teknik gerekçelerle sunulan kararlar, meşruiyet tartışmalarını alevlendirdi. Biçimsel iletişim hız kazandı ama demokratik dolaşım zayıfladı.
Hukuk Metinleri ve Biçimsel İletişimin Sınırları
Kanunlar ve yönetmelikler, biçimsel iletişimin en bağlayıcı formlarıdır. Hukuk dili, kesinlik iddiasıyla hareket eder; fakat toplumsal gerçeklik akışkandır. Bu gerilim, siyaset biliminin klasik sorularını yeniden gündeme getirir: Hukuk mu siyaseti belirler, siyaset mi hukuku?
Karşılaştırmalı anayasa çalışmalarında görüyoruz ki, bazı ülkeler hukuk metinlerini “yaşayan belgeler” olarak yorumlar. Mahkemeler, toplumsal değişimi dikkate alır. Diğerlerinde ise metnin lafzı kutsallaştırılır. Biçimsel iletişimin katılığı, demokrasinin esnekliğini boğabilir.
Resmiyet ve Güven İlişkisi
Resmiyet, güven üretir mi? Kimi zaman evet. Mührü olan bir belge, belirsizliği azaltır. Ama aşırı resmiyet, duygusal kopuşa yol açabilir. Yurttaş, kendisine hitap eden bir dil arar; yalnızca talimat değil, gerekçe ve diyalog ister. Bu istek karşılanmadığında, kurumlara duyulan güven erozyona uğrar.
Burada kişisel bir değerlendirme yapayım: Biçimsel iletişim ne kadar teknikleşirse, siyasal sorumluluk o kadar sisleniyor. Bu sis, kısa vadede iktidarı koruyabilir; uzun vadede ise demokratik zemini aşındırır.
İdeolojiler Arası Farklar: Biçimsel İletişim Nasıl Şekillenir?
Liberal demokrasilerde biçimsel iletişim, şeffaflık ve hesap verebilirlik iddiasını taşır. Sosyal demokrat gelenek, erişilebilir dili ve kapsayıcılığı vurgular. Otoriter rejimlerde ise biçimsel iletişim, itaat üretmenin aracı haline gelir; dil buyurgandır, seçenek sunmaz.
Bu farklar, yalnızca içerikte değil biçimde de kendini gösterir. Aynı konuda yayımlanan iki resmi yazıyı yan yana koyduğunuzda, ideolojik izleri okumak mümkündür. Hangi kavramlar öne çıkarılıyor? Güvenlik mi, özgürlük mü? Verimlilik mi, adalet mi?
Biçimsel İletişim ve Dijitalleşme
Dijital devlet uygulamaları, resmi yazışmayı hızlandırdı ve yaygınlaştırdı. E-devlet portalları, otomatik bildirimler ve algoritmik kararlar… Bu dönüşüm, katılım için yeni imkanlar sunduğu kadar yeni riskler de barındırıyor. Algoritmanın dili, insanın itirazını nereye koyuyor?
Provokatif bir soru: Kararı bir memur yerine bir algoritma verdiğinde, meşruiyet kime aittir? Biçimsel iletişim, makineleştiğinde demokratik sorumluluk nasıl izlenir?
Geleceğe Dair Bir Not
Biçimsel iletişimin kaçınılmaz olduğunu kabul ediyorum. Kurumlar, kurallar ve belgeler olmadan siyasal düzen çöker. Ancak bu iletişimi daha insani, daha anlaşılır ve daha katılımcı kılmak mümkün. Resmi yazışma, yurttaşı susturan bir duvar değil; diyaloğu başlatan bir kapı olabilir.
Sonuçta, “Aşağıdakilerden hangisi biçimsel iletişim türlerinden biridir?” sorusunun doğru yanıtı bizi resmi yazışmaya götürüyor. Ama asıl doğru yanıt, bu yazışmaların nasıl bir siyasal hayat kurduğunda saklı. Biçimsel iletişim, iktidarın diliyse; demokrasinin görevi, bu dili herkes için anlaşılır ve tartışılabilir kılmaktır. Bu mümkün mü? Yoksa resmiyet, her zaman mesafeyi mi üretir? Tartışmayı burada bırakıyorum; çünkü siyaset, bitmiş cevaplardan çok, açık sorularla ilerler.